Festiwal w Jarocinie: Wolność z glana

To były ciekawe czasy, gdy rzeczywistość miała kolor betonu i szarych blokowisk. Szczytem szczęścia było posiadanie w domu magnetowidu z kasetą przemyconą zza zachodniej granicy. Muzyka? Istniała tylko na taśmach szpulowych, przegrywanych po wielokroć kasetach, a bunt – ten prawdziwy – rodził się w pyle małego miasteczka w Wielkopolsce.

1. Jak z grzecznego festiwalu zrobić rockową rozróbę

Wszystko zaczęło się niewinnie w 1970 roku. Wtedy nazywało się to jeszcze Wielkopolskie Rytmy Młodych. Miało być kulturalnie, bigbitowo, pod czujnym i aprobującym okiem lokalnych władz. Chłopaki w wyprasowanych kołnierzykach śpiewali o miłości i budowaniu lepszego jutra.

Nikt z nas nie spodziewał się, że ten senny krajobraz za chwilę eksploduje.

— Jeden z pierwszych organizatorów

Ale przyszedł rok 1980. Stary świat zaczął pękać, a stery nad imprezą przejął Walter Chełstowski. Uznał, że czas skończyć z sielanką. Impreza oficjalnie zmieniła nazwę na Ogólnopolski Przegląd Muzyki Młodej Generacji. Do małego, prowincjonalnego Jarocina nagle zjechały tysiące ludzi, którzy wyglądali, jakby urwali się z planu postapokaliptycznego filmu. Irokezy stawiane na cukier lub piwo, agrafki wpięte w skórę kurtki, ciężkie buty i absolutny brak chęci do maszerowania w równym szeregu. Władze PRL-u patrzyły na ten tłum z przerażeniem, ale i z cichą ulgą. Myśleli: „Niech się wykrzyczą tutaj, w tym kurzu, to przynajmniej nie wyjdą z rewolucji na ulice dużych miast”.

2. Cenzura kontra kreatywność (czyli jak oszukać system)

Najtrudniejsza gra w latach 80. toczyła się nie pod sceną, ale w małych, dusznych pokoikach cenzorów. Każdy zespół przed wyjściem na koncert musiał przedstawić teksty piosenek do zatwierdzenia przez panów w smutnych, urzędniczych garniturach. Muzycy szybko jednak opanowali sztukę pisania między wierszami.

Cenzor skreślił nam pół utworu. Na scenie i tak zaśpiewałem wersję oryginalną. Gdy schodziliśmy, podszedł facet w cywilu i powiedział krótko: „Macie zakaz występów do końca roku”. Ale było warto. Ten ryk ludzi zapamiętam do śmierci.

— Wspomnienie wokalisty punkowego z lat 80.

A kiedy punkowcy dawali porwać się emocjom i wykrzykiwali zakazane frazy, nagle – zupełnie przypadkowo – psuło się nagłośnienie. Mikrofon sprzęgał tak głośno, że milicja stojąca pod sceną nie była w stanie spisać protokołu.

3. Pomidorowy zamach na Republikę

Jarocińska publiczność była bezwzględna. Nie uznawała kompromisów – albo cię kochała, albo rzucała w ciebie wszystkim, co miała pod ręką. Przekonał się o tym zespół Republika w 1985 roku. Grzegorz Ciechowski i jego muzycy wyszli na scenę w idealnie skrojonych, czarno-białych garniturach, z nienagannie przyciętymi grzywkami. Dla tutejszych punków wyglądali zbyt elegancko, zbyt czysto, zbyt komercyjnie. Byli jak z innego, niedostępnego świata.

W stronę sceny natychmiast poleciały pomidory, maślanki, kartony i gęste błoto. Ciechowski jednak nie uciekł. Nie odłożył mikrofonu. Zaczął grać.

Leciały na nas pomidory, kapusta, maślanka w foliowych woreczkach. Grzegorz stał twardo. Powiedział przez mikrofon: „Możecie rzucać, ale i tak zagramy”. Uderzyliśmy w instrumenty. Z każdym utworem zadyma milkła, a pod koniec... ludzie po prostu zaczęli szaleć z zachwytu. Wygraliśmy tę bitwę muzyką.

— Wspomnienie muzyka zespołu Republika

Zespół uderzył z tak potężną, zimnofalową energią, że z każdym kolejnym utworem wściekłe gwizdy cichły, ustępując miejsca zdziwieniu, a potem totalnemu szaleństwu. Pod koniec koncertu punkowcy jedli Republice z ręki. To był najprawdziwszy, surowy chrzest bojowy.

4. Survival w wersji punk, czyli pole namiotowe

Poza koncertami, prawdziwym sercem tamtej dekady było pole namiotowe. Kto nie przeżył tam choć jednej nocy, ten nie znał prawdziwego Jarocina. Jeśli współczesne festiwale kojarzą się z food truckami i strefami glampingu, tutejsze pole namiotowe było bezwzględną szkołą przetrwania, gdzie jedyną walutą była solidarność.

Zapomnij o lekkich, samorozkładających się namiotach. Królowały ciężkie, płócienne konstrukcje typu „Warta”, które po ulewie ważyły tonę i schły trzy dni. Kto nie miał szczęścia ani sprzętu, ten spał na własnoręcznie wykopanej grządce, pod kawałkiem folii malarską albo po prostu na trawie, tuląc zużytą ramoneskę do snu.

5. Menu konesera i wielka bitwa o wodę

Głównym punktem zbornym całego miasteczka był lokalny Rynek oraz jedyny, wiecznie oblężony sklep spożywczy. Dieta jarocińskiego buntownika opierała się na trzech niezmiennych filarach: czerstwej bułce, pasztecie z puszki o statusie legendy oraz najtańszym winie owocowym, zwanym pieszczotliwie „bełtem” lub „czarem PGR-u”.

Higiena? Standardy były umowne. Kolejka do jedynego rzędu kranów z zimną wodą – z których z czasem leciała już tylko brązowa maź – ciągnęła się kilometrami. Mycie zębów w rzece nikogo nie dziwiło. Gdy któryś z mieszkańców z litości odkręcił ogrodowy wąż na swoim podwórku, zyskiwał miano „świętego z Jarocina”.

6. Milicja, anarchia i... wspólne śpiewanie

Choć ulice patrolowały milicyjne suki, a na dachach kamienic czaili się tajniacy z kamerami filmujący tłum, na samym polu namiotowym panowała absolutna, plemienna solidarność.

Gdy komuś pękł sznurek od namiotu, metalowiec oddawał mu swoje zapasowe rzemienie. Kiedy punkowi słońce spaliło skórę na plecach, hippis smarował go zsiadłym mlekiem, mówiąc coś o miłości. Wieczorami, gdy główna scena już milkła, pole namiotowe zamieniało się w gigantyczny chór. Przy akompaniamencie unei, rozstrojonej gitary tysiące gardeł śpiewało pieśni buntu do samego świtu. Budziłeś się rano z piaskiem w zębach i ciężką głową, ale czułeś, że żyjesz naprawdę.

7. Lata 90., czyli witamy w kapitalizmie i... na polu bitwy

Kiedy upadł stary system, wszyscy myśleli, że teraz będzie już tylko łatwiej. Wolność, demokracja, kolorowe sklepy. Jarocin jednak szybko zderzył się z brutalną rzeczywistością nowego świata. Bunt przeciwko komunistom stracił rację bytu, więc zgromadzona energia obróciła się przeciwko nowym porządkom.

W 1993 roku powietrze stało się gęste od dymu z płonących ognisk. Na festiwalu pojawił się wielki sponsor – koncern tytoniowy. Dla wielu ortodoksyjnych punków była to jawna zdrada ideałów DIY i sprzedanie legendy korporacjom. Pod małą sceną doszło do pierwszych regularnych starć z ochroną.

To było przerażające i fascynujące zarazem. Na małej scenie graliśmy koncert, a wokół nas wybuchało regularne piekło. Kurz, pot, latające kamienie i wściekły krzyk setek ludzi, którzy czuli, że ktoś odbiera im ich ostatnie sanktuarium wolności.

— Wspomnienie muzyka zespołu grającego w 1993 roku

W powietrzu latały butelki i kamienie, przerwano m.in. koncert zespołu Closterkeller, a organizatorzy zaczęli siwieć w oczach. Nikt jednak nie przypuszczał, że to zaledwie rozgrzewka przed nadchodzącą katastrofą.

8. Jarocin ’94 – Apokalipsa i koniec pewnej epoki

Festiwal w 1994 roku przeszedł do historii jako „zadyma dekady”. Frustracja młodego pokolenia, które w nowej, kapitalistycznej Polsce nie potrafiło znaleźć dla siebie miejsca, eksplodowała z siłą wulkanu. Wystarczyła jedna mała iskra.

Zaczęło się od drobnych utarczek z policją, ale lawina ruszyła błyskawicznie. Ulicami Jarocina przetoczył się huragan nienawiści. Uczestnicy budowali barykady z koszy na śmieci, z chodników wyrywano ciężkie brukowce. W odpowiedzi policja wytoczyła armatki wodne i gaz łzawiący. Krajobraz po bitwie przypominał plan filmu wojennego: kilkudziesięciu rannych po obu stronach barykady, zdemolowane witryny sklepowe i poczucie totalnego chaosu. Legendarny Jarocin zginął od własnej, niekontrolowanej i destrukcyjnej energii. Festiwal zamknięto na długie, głuche lata.

9. Jarocin wczoraj i dziś: Dlaczego to coś więcej niż muzyka?

Dziś Jarocin to już zupełnie inna historia, ale jego duch nigdy nie opuścił tamtych ulic. Na reaktywowanym po latach Jarocin Festiwal zobaczysz niesamowity, wielopokoleniowy miks. Pod sceną stoją ramię w ramię 60-letni weterani w wyblakłych ramoneskach, pamiętający jeszcze kurz z 1982 roku, oraz nastolatki w nowoczesnych sneakersach, którzy dopiero uczą się, czym jest pogo. Ta fuzja udowadnia jedno: systemy padają, mody przemijają, a porządny, rockowy hałas jest po prostu nieśmiertelny.

Bo Jarocin nigdy nie był po prostu zwykłym festiwalem muzycznym – był żywym, pulsującym sercem polskiej kontrkultury. W latach 80. działał jak wentyl bezpieczeństwa. Był jedynym miejscem w całym bloku wschodnim, gdzie przez kilka dni można było krzyczeć to, co naprawdę się myśli, bez strachu przed natychmiastowym aresztem. W latach 90. stał się z kolei surowym lustrem, w którym odbijały się bolesne i gwałtowne zmiany ustrojowe w kraju.

Choć tamten dawny, surowy Jarocin z glanami, pasztetem z puszki i cenzorami przeszedł do historii, jego dziedzictwo pozostało żywe. To tam rodził się polski rock, tam hartowały się zespoły, które do dziś zapełniają stadiony, i to tam Polacy uczyli się wolności – wykrzyczanej przy potężnym, przesterowanym gitarowym riffie. Jarocin pokazał całemu światu, że muzyka ma realną moc zmieniania rzeczywistości, a prawdziwego, szczerego buntu nie da się zamknąć w żadnych systemowych ramach!